AZERBAYCAN EDEBİYATI QAVRAMI VE TANIMLADIǦI MİLLİ KİMLİK


27367_100001116701524_957_n

MÉHRAN BAHARLI

Sovyét döneminde oluşdurulan derim (términ) ve qavramlardan biri de “Türk Edebiyatı” yérine yayqınlaşdırılan “Azerbaycan Edebiyatı”dır. Bu qavram bir çox baxımdan sorunlu ve tanımladıǧı milli kimlik açısından yanlışdır:1-Bizim xalqımızın târixi étnik ve çaǧdaş milli adı “Türk” ve dilimizin adı “Türkce”dir. Türk xalqı ve Türkce`nin yaratdıǧı edebiyat da dildem (mentiq) gereyi, “Türk Edebiyatı” olmalıdır, “Azerbaycan Edebiyatı” déyildir. Néce ki “Kürd”, “Türkmen” ve “Fars” xalqları ile “Kürdce”, “Türkmence” ve “Farsca”nın yaratdıǧı edebiyat da sırasıyıa “Kürd Edebiyatı”, “Türkmen Edebiyatı” ve “Fars Edebiyatı”dır; “Kürdüstan Edebiyatı”, “Türkmenistan Edebiyatı” ve ya “Farsistan Edebiyatı” déyildir. Dolayısı ile Türk xalqı ve Türkce`nin yaratdıǧı “Türk Edebiyatı”nı “Azerbaycan Edebiyatı” adlandırmaq yanlışdır. Béle bir adlandırma, ayrıca bölgemiz ve İran’da var olan milli edebiyatları adlandırma geleneyine de tersdedir. Türk Edebiyatı’nı “Azerbaycan edebiyatı” adlandırmanın arxasındakı mentiq doǧru olsaydı, Kürdler “Kürd edebiyatı” yérine “Kürdüstan edebiyatı”, Türkmenler “Türkmen edebiyatı” yérine “Türkmen Sehra Edebiyatı” qavramını yaradardılar. Ancaq béle bir durum söz qonusu déyildir.
2-Söylemsel olaraq “Azerbaycan edebiyatı” qavramı (Azerbaycan şé`ri, Azerbaycan dili, Azerbaycan milleti, …) qavramı dışarıdan idxal édilen, köksüz, İran’ın siyâsi ortamında Türk xalqının milli çıxarlarına ters, bu ölkenin gérçeklerine yad ve Türk xalqımızın milli kimliyine ayqırıdır. Biz insanlara Türk olduqlarını xatırlatmalıyıq, Pan iranistler ve İran dévletinin isteyi doǧrultusunda onlara Türklüklerini unutdurmaq déyildir. İran’da içinde “Türk” kelimesi olmayan “Azerbaycan Edebiyatı” kimi qavramlar, Türk xalqı ve kimliyini yansıtmaqdan uzaqdır. Türk dili ve edebiyatı ve hetta Türk xalqını ilgilendiren her kitab, yazı ve … de kesinlikle ve özellikle “Türk” kelimesi de géçmelidir. Bu bilincli kimlik tanımlaması, bu kimliyin Türk kitleleri arasına daşınması ve onun dayanışma simgesine çévrilmesi, İran dévletinin Türk xalqı ve kimliyini danan resmi siyasetine başqaldırı ve direnme istenc (irade) ve éylemidir.
3-“Azerbaycan edebiyatı” qavramının qullanılması özellikle İran’da dil temelli milli oyanış ve milletleşme sürecini yaşamaqda olan Türk xalqı ve edebiyatı üçün son derece yanlış ve zererlidir. Çünkü Türk xalqı ve Türkce ile onların yaratdıǧı edebiyat arasında var olan milli kimlik baǧını ortadan qaldırır; Türk xalqı ile Türkce’ni öz adında edebiyatına sâhib olmaqdan yoxsun bıraxır. Bu baxımdan “Azerbaycan edebiyatı” qavramının işlevi, İran dévletinin Türklüyü bu ölkeden silme siyaseti doǧrultusundadır.
4-“Azerbaycan Edebiyatı”; benzerleri “Rus Edebiyatı”, “Fıransız Edebiyatı”, “Kürd Edebiyatı” ve ya “Érmeni edebiyatı”nın tersine her hansı bir dil ve milletin adını içermemekdedir. Çünkü yalnız coǧrafi ad olan “Azerbaycan” temellidir. “Azerbaycan edebiyatı” dilsiz ve milliyetsiz bir qavramdır.
5-“Azerbaycan Edebiyatı” dilsiz ve milliyetsiz bir qavram olduǧu üçündür ki günümüzde Türkce yazamayan, Türkce yazmaya qarşı olan bir sıra Utancaq Paniranist (İran’ın topraq bütünlüyünü temel alan Azerbaycanlılar) ve İstalinist Azerbaycançılar (Sovyétlerin yaratdıǧı Azerbaycan milli-étnik kimliyini menimseyen Azerbaycançılar), çekinmeden “Günéy Azerbaycan Qelem Derneyi” qurabilirler. Çünkü “Azerbaycan Qelemi” qavramında Türkce yazıp yaratma gérçeyi ve gerekliliyi, hetta Türk xalqı ile ilgili olmaq da saxlı déyildir. Araz’ın quzéyi ve günéyinde Azerbaycan adlanan bölgeler Talış, Tat, Kürd, Érmeni, Fars, Rus, Yehud, Asoru …. kimi çéşitli étnik qurupların vetenidir. Ayrıca Türk olan Azerbaycanlılar da –Riza Beraheni örneyinde olduǧu kimi- ferqli dillerde yaradıp, o dillerin qelemi olabilerler. Özetle “Azerbaycan qelemi” Azerbaycanda yaşayan her hansı bir dil ve her hansı bir étnik qurupun qelemi olabiler. Oysa Türkce yazamayan ve Türkce yazmaya qarşı olanların “Türk Qelem” derneyi qurmaları olanaqsızdır. Çünkü “Türk qelemi”, héç bir belirsizliye yol vérmeyecek qeder açıq bir biçimde “Türkce yazan qelem” démekdir.
6-Azerbaycan Réspublikasından Günéye ixrac édilmek istenen “Azerbaycan Edebiyatı” kimi qavramlar, göründükleri qeder me`sum déyildirler. “Azerbaycan edebiyatı” terkibi, İstalinist Azerbaycançılıǧın Birinci Dünya Savaşından sonra Günéy Qafqaz’da “Azerbaycanlı” adında yéni bir millet yaratma pırojesinin ürünüdür. Bu yéni ve köksüz milli kimlik, Türk milleti ve Türk milli kimliyinin anti tézidir ve Türk étnosunu ortadan qaldırmaq ve yox étmek üçün menimsenmişdir. Sovyétlerde “Azerbaycan milleti” ad ve kimliyinin menimsenmesinin temel amacı, xalqımızın milli ad ve kimliyi olan Türk`ü danmaq` silmek ve silimlemek (hezf étmek) idi. Bu baxımdan “Azerbaycanlı” étnik –milli kimliyi ve ona baǧlı “Azerbaycan Edebiyatı” kimi yaradılan qavramlar; târixi, étnolojik ve dil bilimi açısından yanlış, gérici ve anti Türk bir yaratıqdır. Araz`ın quzéyinde başqa bir millet yaratma sürecinin ürünleri olup, Araz’ın günéyinde yaşamaqda olan Türk xalqına bütünüyle yad olan “Azerbaycanlı milleti-étnosu”, “Azerbaycan dili”, “Azerbaycan edebiyatı” kimi qondarma qavramların Türk xalqımıza zorlanması héç bir açıdan doǧru bir davranış déyildir. Araz`ın Günéyi ve İran`da Türk xalqı Azerbaycan Réspublikasında sömürgeleşme sonucu ortaya çıxan qavram ve antitéleri (millet adı, milli kimlik, dilin adı, istandard dil, edebiyat anlayışı, târix anlayışı, …) éynen menimsemek veya özünün sâhib olduǧu qavram ve antitéleri onlara uydurmaq zorunda déyildir. Tersine bir çox nedenden dolayı, béle bir yanlışlıǧı yapmaqdan saxınmalıdır. Çünkü indiki durumda Sovyétlerin yaratdıǧı milli kimlik ve iligili qavramlar (Azerbaycan milleti, Azerbaycan dili, Azerbaycan edebiyatı, …) günümüzde Türk xalqının milletleşme önündeki en temel iç engeli oluşmaqdadırlar.
7-“Azerbaycan”, İran’da bir coǧrafi bölge ve günéy Qafqaz’da yirminci yüzilden beri bir ölke adıdır. Bu coǧrafiya ve bu ölkenin temel xalqı Türk xalqı olsa da, orada Talış, Tat, Kürd, Fars, Érmeni, Lezgi, …. kimi çox sayıda başqa milli ve étnik azınlıqlar yaşamaqdadır. Bu étnos ve azınlıqların dillerinde yaranan bütün edebiyat, Azerbaycan’da yaşayan Türk xalqının edbiyatı kimi “Azerbaycan Edebiyatı”dır. Bu durumda tekce çoxunluǧu oluşduran Türk xalqının yaratdıǧı edebiyatı “Türk Edebiyatını”, kéyfi olaraq “Azerbaycan Edebiyatı” adlandırmaq, Azerbaycan’da yaşayan ve Türk olmayan azınlıqları onlara da âid olan Azerbaycanlılıqdan yoxsun bıraxmaq olup, onlara qarşı sayqısızlıq, ırqçı ve koloniyalist bir davranışdır. Biz artıq tekce sözde anti rasist ve anti koloniyal olmamalıyıq. Özümüzde olan ırqçı ve koloniyalist anlayış ve términleri de ferq étmeli, onlardan qurtulmaya çalışmalıyıq. Yanımızda ve içimizde yaşayan xalqların haqlarını tanımalı ve onlara sayqı göstermeni öyrenmeliyik. Ortaq mirâsımıza tekce bizimmiş kimi baxmaqdan uzaq durmalıyıq.
8-“Türk Edebiyatı” yérine “Azerbaycan Edebiyatı” terkibini işletmek, İran dévleti ve Paniranistlerin “Fars Edebiyatı” yérine “İran Edebiyatı” terkibini işletmeleri kimi yanlış, temelsiz ve ırqçı, koloniyalist ve yayılmacı bir davranışdır. (“Fars Edebiyatı” yérine “İran Edebiyatı” derimini yayqınlaşdıranların başında İngilizler gelir. Nite kim Edward Brown “Fars Edebiyatı” târixi haqqında yazdıǧı kitabı “İran Edebiyatı” târixi diye adlandırmışdır).
9-Azerbaycan Réspublikasında “Azerbaycan Edebiyatı” qavramı; Nizâmi, Mehseti, Xâqâni, … ve başqa Farsca yazan ve yaradan qoşarları da içermekdedir. Bu ise mentiqsel olaraq çelişgilidir. Çünkü bunlar Azerbaycanlı olsalar ve Azerbaycan ile çévresinde yaşayan xalqların uyqarlıq ve ekincinde (kültüründe) qalıcı izler bıraxsalar bile, gine de yaratdıqları yapıtlar Farsca olup, dolayısı ile Fars Edebiyatı qapsamına girmekdedirler. Néce ki Kürd kökenli Yaşar Kemal`ın yaratdıqları Türkce olduqları üçün, “Kürd Edebiyatı” déyil, doǧru olaraq “Türk Edebiyatı” qapsamında deyerlendirilir. Özellikle İran’da Türk xalqımız üçün şu anda önemli olan, Azerbaycan adlı kiçik bir bölge ve coǧrafiyada hansı dilde olursa olsun yaranan bütün edebiyat déyil; hansı bölge ve coǧrafiyada olursa olsun, bütün Türk xalqımızın yaratdıǧı bütün Türk edebiyatıdır.
10-Géçmişde Farsca yazan, ancaq Azerbaycanlı olan qoşarların Farsca eserleri “Azerbaycan Edebiyatı” qapsamında ise ve “Azerbaycan Edebiyatı”ndan sayılmaq üçün tekce Azerbaycan coǧrafiyası ile baǧlantılı olmaq yéterli ise, o zaman günümüzde Azerbaycanlı olan ve Farsca yazanların örneyin İrec Mirza, hetta Ârif Qezvini ve Ehmed Kesrevi`nin yapıtları neden “Azerbaycan Edebiyatı” adlandırılmasın? Daha da ilerisi, bu çarpıq mentiq doǧruysa o zaman uzluǧa (sen`ete) génellendirme yaparaq Ququş ve Daryuş kimilerin eserleri de “Azerbaycan Müziyi” diye sınıflandırılmalıdır.
11-Sovyétler döneminde yaradılan “Azerbaycan Edebiyatı” qavramı Azerbaycanlı olmayan Xorasan’dan Esferayinli Hesenoǧlu, Iraq’dan Baǧdadlı Fuzuli, Orta Anadolu’dan Sıvaslı Qazı Burhaneddin, Doǧu Anadolulu Erzurumlu Zerir, …… i de öz içine alır. Oysa bunların héç biri, ne coǧrafi olaraq, ne étnik-milli kimlik olaraq, ne de doǧulduqları topraqların bugünkü yönetgil (siyâsi) yérkipinde (xeritesinde) baǧlı olduqları ölkeler olaraq Azerbaycanlı olmamışlardır. Bunların milliyeti “Türk”, dilleri “Türkce” ve yaratdıqları edebiyat “Türk Edebiyatı”dır. Doǧulduqları topraqlar da günümüz siyâsi yérkipinde İran, Iraq ve Türkiye’dir. Bunları kéyfi olaraq “Azerbaycanlı”, dillerini “Azerbaycan Dili” ve yaratıcılıqlarını “Azerbaycan Edebiyatı” adlandırmaq, gérçekleri gobudca tehrif étmekden; Xorasan, Iraq ve Türkiye’de yaşamaqda olan Türk xalqımızın ucqarobalarına (diyasporalarına) sayqısızlıqdan başqa bir şéy déyildir.
12-Baǧdadlı Fuzuli, Esferayinli Hesenoǧlu, Erzurumlu Zerir ve Sıvaslı Qazı Burhaneddin kimi héç bir anlamda Azerbaycanlı olmayan Türkleri “Azerbaycanlı” gösterilmesi, Azerbaycan Réspublikasında var olan bir qoşa ölçünü (muzaef istandardı), dışa vurmaqdadır: Iraqlı Fuzuli, Xorasanlı Hesenoǧlu, Anadolu’dan olan Zerir ve Qazı Burhaneddin “Azerbaycanlı” ve yaratıcılıqları da “Azerbaycan Edebiyatı” ise, onda neden günümüzde Iraq, Xorasan ve Anadolu’da yaşayan Türk xalqımızın altqurupları ve parçaları, onların Türk dilleri ve Türk edebiyatları İstalinist Azerbaycançılar ve Azerbaycan Réspublikasının tuǧralı (resmi) görüşünde özlerine tanımladıqları “Azerbaycan xalqı” ve “Azerbaycan dili” ile “Azerbaycan edebiyatı”ndan sayılmamaqda ve başqa étnik quruplarla onların dili ve edebiyatı diye gösterilmekdedir? Bunlar “Azerbaycanlı” ise neden Azerbaycan Réspublikası bu Türk toparların insâni, milli ve siyâsi haqlarını héç bir sekkide (pılatformda) sözde olsa bile savunmamaqdadır? İstalinist Azerbaycançılar ve Azerbaycan Réspublikası bugün yapdıǧı kimi Xorasan’ın Bocnurd, Iraq’ın Kerkük ve Anadolu’nun Erzurum’unda yaşayan Türk xalqımız ve edebiyatlarını özünden bilmeyerek ötekileşdirip dışlarsa, Esferayinli Hesenoǧlu, Baǧdadlı Fuzuli ve Erzurumlu Zerir ile Sıvaslı Qazı Burhaneddin’i “Azerbaycanlı” ve bu tanımalların -şexsiyetlerin yaratıcıqlıqlarını “Azerbaycan Edebiyatı” diye adlandırmaya da haqqı yoxdur.
13-Azerbaycan Réspublikasında arasıra “Azerbaycan Edebiyatı”nın dilsiz ve milliyetsiz olma gérçeyini düzeltmek üçün “Anadilli Azerbaycan Edebiyatı” qavramı işledilir ve bu başlıq altında “Türk dilli Edebiyat” amaclanır. Ancaq “Türk Dilli Azerbaycan Edebiyatı” déyilebildiyi halda, onun yérine “Anadilli Azerbaycan Edebiyatı” términin yéylenmesinde gine de İstalinist Azerbaycançılıǧın anti Türk anlayışı göze çarpmaqdadır. Çünkü İstalinist Azerbaycançılıǧın sorunu “Türk” adı ve kimliyi ile “Türk Dili” olup, her fürsetde bunları danmaq istemekdedir. Sovyét döneminde “Anadili” términi, dibde “Türk Dili”ni danmaq ve “Türkce”nin adını getirmemek üçün sıxca işledilen bir kod idi.
14-Bu baǧlamda “Günéy Azerbaycan Edebiyatı” terkibinin de incelenmesi gerekir. “Günéy Azerbaycan” belirsiz bir qavram ve görece (nisbi) siyâsi bir pırojedir ve indilik haqqında her hansı bir icma oluşmuş déyildir. Be`zileri, örneyin bu setirlerin yazarı, Günéy Azerbaycan’dan İran’ın quzéybatısında Türk xalqının yaşadıǧı bütün topraqları ve ya onun vetenini amaclayır. Bu “Günéy Azerbaycan”, “Étnik Azerbaycan”dır ve Téhran, Erak ve Sunqur’dan başlayan ve Türkiye Cumhuriyeti ile Azerbaycan Réspublikası sınırlarında biten Türklerle meskun topraqların hamısını qapsayır. Ancaq étnik-dilsel fédéralism veya étnik-dilsel istiqlala inanmayan bir çox utancaq Paniranist ve İstalinist Azerbaycançı, İran’ın quzéybatısında Türk xalqının bugün de bitişik olaraq yaşamaqda olduǧu Türk topraqları ve Türk veteninin hamısını Azerbaycan bilmeyip, onun böyük bir bölümünü ve bu Türk topraqlarının “geleceyini belirleme” ve onları “yönetme” haqlarını,Türk xalqı déyil, Fars ve Kürdlere âyid bilirler. Bunlara göre Hemedan, Téhran, Elburz, Kürdüstan, Qum, Kirmanşah, Qezvin, Gilan, Merkezi ve …. ostanlarında qalan Türk xalqı ile meskun Türk topraqları Azerbaycan’larının dışındadır ve Türk topraqlarında yaşayan Türk xalqı “Azerbaycan xalqları”nın diyasporasıdır. Başqa bir déyişle, bunların “Günéy Azerbaycan”ı Türk xalqı ile birlikde Türk vetenini danan ve parçalayan bir qavramdır. Bu baǧlamda Utancaq Paniranist ve İstalinist Azerbaycançıların “Günéy Azerbaycan Edebiyatı”nda Hemedan, Téhran, Elburz, Kürdüstan, Qum, Kirmanşah, Qezvin, Gilan, Merkezi ve …. ostanlarında yaşayan Türk xalqımızın edebiyatı da, dışlanaraq yér almamaqdadır. (Bu üzden indilik “Günéy Azerbaycan” qavramı işlendiyi her yérde, daha önce bundan ne amaclandıǧı ve ya ne önerildiyi de açıqlanmalıdır. Yoxsa bu adı qullanmaq, Türk xalqının milli kimliyini deyişdirmek çabası olar).
15-“Azerbaycan Edebiyatı” qavramı günümüzde Türk xalqının veteni sayılan bütün topraqları qapsamamaqdadır. Bugün İran’ın quzéybatısında Türk xalqının veteni olan topraqların yarısından çoxu, Hemedan, Qezvin, Kürdüstan, Kirmanşah, Merkezi, Elburz, Téhran, Qum, Gilan ostanlarında qalan Türk topraqları coǧrafi ve ya siyâsi olaraq resmi qaynaqlarda ve dünya qamu oyunda Azerbaycan adlanmaz. Buna ek olaraq günümüzde bu bölgede yaşayan Türk xalqımız da özünü ne coǧrafi ve ne siyâsi anlamda Azerbaycanlı diye tanımlamaz (Bu bölgenin böyük bir bölümünde Türk xalqının özünü ve yaşadıǧı topraqları Azerbaycan olaraq bilmemesi, dévletin resmi görüşü ile ilgisizdir. Tersine resmi görüş Türk xalqının adı, dili ve edebiyatını “Türk”den “Azerbaycanlı”ya deyişdirmek isteyen görüşdür). Gelecekde xalqımızın bu bölümünün üzerinde yaşadıǧı Türk topraqların Azerbaycan adlandırılmasına olumlu baxacaǧını indiden kesdirmek de olası déyildir. (Türk xalqının İran’ın quzéy batısında yaşadıǧı Türk Milli Menteqesinin gelecekde Azerbaycan veya her hansı başqa bir adla adlandırılması gerekdiyi veya yararları-zererleri tartışmaya açıq bir qonudur). Bu üzden “Azerbaycan Edebiyatı” qavramı Türk xalqı ve Türkce’nin yaratdıǧı edebiyatının bütününü qapsamaqda yétersizdir. “Türk Edebiyatı” derimi ise doǧru, köklü ve mentiqli bir derim olmaqla birlikde, Türk xalqı, Türk topraqları ve Türk edebiyatının bütünlüyünü yansıtmaqda ve qorumaqdadır.
16- Türk xalqımız ve vetenimizin Azerbaycan Réspublikası sınırları içinde qalan bölümü qederi Türkiye sınırları içinde ve bu ölkenin quzéydoǧusunda yér almaqdadır (İǧdir, Qars, Erzurum, Ardahan, Gümüşhane, Bayburt, Erzincan…..). Buralar da yönetgil (siyâsi) ve ya yérgel (coǧrafi) olaraq Azerbaycan adlanmaz. Sovyét sömürge düzeni ve İstalinist Azerbaycançılıq bizi xalqımız ve vetenimizin bu bölümünden qopartmaq, onları bize ve bizi onlara tamamen unutdurmaya çalışmış, Türk xalqımızın Türkiye’de qalan bölümü ve topraqlarını tabu halına getirmişdir. Türk xalqı ve Türk veteninin bölünmüşlüyünden danışanda da sankı bunlar tekce Araz`ın günéyi ve quzéyi arasında bölünmüş yanlış düşüncesini yaymışdır. Oysa bizim Türk xalqımız ve Türk vetenimiz tekce Araz`ın quzéyi ve günéyi déyil, batısı ve Türkiye sınırları ile de bölünmüş; ikiye déyil, üçe ayrılmışdır. Bugün İran’da yaşayan Türk xalqının milli çıxarları, Türk milli adını ve Türkce’ni qorumuş olan bu bölümümüzle var olan baǧlarımızı güclendirmek, onlarla her yönden birleşmekdedir. “Azerbaycan Edebiyatı” kimi Sovyét yapımı qavramlar bunu da engelleyir. Tersine târixin yaratdıǧı ve bize baǧışladıǧı “Türk Edebiyatı” qavramı bize bu doǧrultuda kömek éder.
17- “Azerbaycan Edebiyatı” qavramı onu qullananlarca yuxarıda adı géçen ve İran’ın quzéybatısı ile Türkiye’nin quzéy doǧusunda Azerbaycan adlanmayan iki bölgeni içermezse; bir bütün olan ve her zaman bir bütöv olmasının da vurqulanması gereken Türk xalqı, Türk topraqları, Türk veteni ve Türk Edebiyatı’nı iki “Azerbaycanlı olan” ve “Azerbaycanlı olmayan”a bölüp parçalamış olar. Türk xalqımızın yarısından çoxunu, coǧrafi olaraq Azerbaycanlı olmayan bölümünü ötekileşdirip dışlar. Béle yanlış bir adlandırmanın, özgeleşdirici –dışlayıcı olmaqdan, Türk xalqı, Türk veteni ve Türk edebiyatını bölmekden başqa bir işlevi yoxdur. Oysa bizde var-oluşmaqda olan “Türk Edebiyatı” tekdir ve coǧrafi bölgelere göre bölünmeyen, qucaqlayıcı ve birleşdiricidir.
18- “Azerbaycan Edebiyatı” qavramı yuxarıda adı géçen ve İran’ın quzéybatısı ile Türkiye’nin quzéy doǧusunda Azerbaycan adlanmayan bu iki bölgeni içerir biçimde işledilirse de sorunludur. Çünkü bu Türklerde Azerbaycanlılıq anlayışı oluşmadıǧı bir halda ve onlarla birlikde yaşadıǧı topraqların Azerbaycan adlandırılması qonusunda démokratik ve qamuya açıq bir tartışma sonucunda düşünceleri alınmadıǧı bir durumda, bu bölgeleri tek terefli olaraq Azerbaycan ve oradakı Türk kitlelerini kéyfi olaraq Azerbaycanlı adlandırmaq, tepgilere yol açabiler ve açmaqdadır.
19-Gelecekle ilgili yalnız bir önerilen yurd adı olan Azerbaycan`ı her şéye eklemekden, özellikle onu şu anda var olan milli kimlik “Türk”, “Türkce” ve “Türk Edebiyatı” ile benzerlerinin yérine işletmekden saxınmaq gerekir. “Türk Edebiyatı” olduǧu kimi qullanılmalı ve coǧrafi bir ad olan “Azerbaycan” ona bulaşdırılmamalıdır.
20-“Türk Edebiyatı”nın çıxaǧı tekce Azerbaycan bölgesi déyildir. Bu edebiyat ne tek Azerbaycan adlanan, belke Azerbaycan adlanmayan İran’ın quzéy batısındakı Türk xalqı ile meskun bütün bölgelerle birlikde (Hemedan, Qezvin, Kürdüstan, Kirmanşah, Merkezi, Elburz, Téhran, Qum, Gilan) İran’ın başa başına serpilmiş Türk xalqının yaradıcılıǧının ürünü olup, her Türk topar ve biréye âiddir. “Türk Edebiyatı’nı dar bir coǧrafi alana qısdırıp Azerbaycan adına musadire étmek, gérçekçi olmamaqla yanaşı, exlâqi açıdan da doǧru bir davranış déyildir ve Türk xalqına sayqısızlıqdır.
21-Edebiyatımızın adının “Türk Edebiyatı” olması, onun başqa “Türkik” xalqların edebiyatı ile qarışıq düşmesine neden olabiler şübhesi yérsizdir. Çünkü öteki Türkik milletler üçün, özleri ve başqaları terefinden çaǧımızda “Türk” déyil, ferqli étnik-milli adlar örneyin Özbek, Türkmen, Qazaq, Uyqur, Tatar kimi işledilir. Dolayısı ile yénicil (modérn) términolojide bunların edebiyatı “Türk Edebiyatı” déyil, “Özbek edebiyatı”, “Türkmen edebiyatı”, “Qazaq edebiyatı”, “Uyqur edebiyatı”, “Tatar edebiyatı” adlanır. “Türk” adı ise, bilindiyi kimi günümüzde tekce biz ve Türkiye-Balkan-Qibris’de olanlarn étnik –milli ve étnisite adıdır. Başqa bir déyişle milli adımız “Türk”, “Türkce”, “Türk edebiyatı” ve benzerlerindeki “Türk” kelimesi Türkiye’de olduǧu kimi étnik bir ad olup, étnisite üstü-milletler üstü “Türkik” anlamında déyildir ve bu üzden de örneyin İran’da başqa bir Türkik xalq olan “Türkmen edebiyatı”nı bile içermemekdedir.
22-Bizim xalqımızın edebiyatı, Türkiye’deki Türk xalqının edebiyatı kimi –son yüz illerde aralarında belli ayrım ve ayrılıqlar ortaya çıxsa bile- “Türk edebiyatı” adlanır. Néce ki çéşitli Ereb xalqlarının edebiyatı, Ortaasya’dan Afriqa’nın doǧusuna dek, dil-lehceleri ile edebiyatları arasına ferqler olmasına qarşın, hamısı “Ereb edebiyatı” adlanır. Dolayısı ile “Türk edebiyatı” términi bizim ve Türkiye’de var olan edebiyatın bir birine qarışmasına neden olar é`tirazı yérsizdir. Çünkü gerekdiyi durumlarda ve olası yanlış anlaşılmaları önlemek üçün, bizde oluşan ve Türkiye’de yaranan edebiyatlar, ilgili ölke, coǧrafiya ve bölgenin adı eklenerek ayırt édilebiler. Néce ki Azerbaycan Réspublikası ve İran-Günéy Azerbaycan’da oluşan Türk edebiyatları da coǧrafi açıqlayıcı kelimeler getirilerek (Günéy, ….) bir birinden ayırt édilir. Örneyin “Türkiye Türk edebiyatı”, “Qibris Türk edebiyatı”, “Azerbaycan Türk edebiyatı”, “İran Türk edebiyatı”, “İraq Türk edebiyatı”, … (Türk xalqından danışanda “Azerbaycan Türkü” ve “Türkiye Türkü” kimi qavramlar yanıltıcı olabilerler. Çünkü bizim xalq ve yaşadıǧı veteninin böyük bir bölümü Türkiyenin quzéydoǧusundadır).
23-“Azerbaycan Edebiyatı” ile “Amérika Edebiyatı” qavramını bir birine benzederek onu doǧru bulanlar vardır. Oysa bunlar iki ferqli qavramlardır. Amérika bir dévlet-milletdir. O dévlet çatısı altında oluşmaqda olan milletin dili İngilizce’dir. Amérika İngilizcesi ve edebiyatı adlandırılanların çıxaq ve varlıq alanı ise yalnız bu dévletin sınırları ile qısıtlıdır. Oraya göçen her milli qurupun ise géride öz veteninde öz dili ve edebiyatı vardır (Rus edebiyatı, Çin edebiyatı, Hind edebiyatı, Türk edebiyatı, …). osya Türk xalqı özellikle İran’da dévlet-millet türünden bir milli qurup déyildir, belke dévletsiz bir milletdir; her hansı yéni bir ölkeye köçmemekde ve yéni bir dévlet-millet kimliyini menimsememekdedir. “Türk milleti” ve “Türk edebiyatı” ikisi de dévletleşmeden önce oluşan qavramlardır. “Türk Edebiyatı’nın da ne çıxaǧı ve ne varlıq alanı Azerbaycan adlanan coǧrafi bölge ile qısıtlı déyildir. Ayrıca İran’da bütün Türk milli menteqesine içeren Azerbaycan veya Günéy Azerbaycan adına her hansı bir siyâsi birim ve oluşum ve o cümleden Azerbaycan ve ya Günéy Azerbaycan adına dévletler de var déyildir.
24-Azerbaycan Edebiyatı qavramını savunanlardan bir sırası “Yurd kimliyi”nin milletin oluşmasında gerekli olduǧunu savunurlar. Bu sav belli qoşullarda doǧru olabiler ve başqa qoşullarda doǧru olmayabiler. Ancaq yurd kimliyinin bir milletin oluşmasında gerekli olması varsayılsa bile, o milletin ve yaratdıǧı edebiyatının adını ilgili yurdun adı ile deyişdirmek gerekmez. Esasen milli kimlik qonusu ayrı, yurd ve veten anlayışı ve ya kimliyi ayrı; bu yurd ve veten adının gelecekde ne olması gerekdiyi ise bütünüyle bam başqa birer qonudurlar. Bu açıdan Türk xalqı ve Türk edebiyatının adlarını yurd sorunu ile ilişgilendirenler, temel bir yanlışlıq içindeler. Çünkü ilgisiz qonular ve qavramlar arasında olmayan baǧ ve ilişgileri varsayırlar. “Türk” xalqı, “Türk dili” ve “Türk edebiyatı”nın adları uzaqdan yaxından onun yurdu olup olmaması ve ya bu yurdun bugün veya gelecekde ne adlandırılması gerekdiyi ve özellikle Türk xalqının dévletleşmesi ile héç bir ilişgisi yoxdur. Özetle: Bir milletin oluşması üçün yurd kimliyi olması gerekmez. Yurd kimliyi olması gerekirse bile, o yurdun adının o milletin adı, dilinin adı ve edebiyatının adında yansıması gerekmez. Buna göre de bizim milletin adı –ister yurdu ve dévleti olsun veya olmasın ve bu yurdla dévletin adı ne olursa olsun, “Türk”dür (Elbette Türk xalqının yurdu da vardır). Türk milletinin dilinin adı-ister yurdu ve dévleti olsun veya olmasın ve bu yurdla dévletin adı ne olursa olsun, “Türkce”dir. Bu dilde yaradılan edebiyat da –ister Türk xalqının yurdu ve dévleti olsun olsun veya olmasın ve bu yurdla dévletin adı ne olursa olsun, “Türk Edebiyatı”dır.
25-“Azerbaycan Edebiyatı”, milli kimlik ve yurd kimliyinin bir birine qarışdırılması ve daha doǧrusu yér deyişdirilmesi sonucunda ortaya çıxmış yanlış bir qavramdır. Éyni doǧrultuda “Türk xalqı” yérine “Azerbaycan xalqı” veya “Azerbaycan Türkü”, “Türk dili” yérine “Azerbaycan dili” veya “Azerbaycan Türk dili” kimi qavramlar da milli ve yurd kimliklerinin bir birine qarışdırılması ve “Türk” adı ve kimliyini bilincli olaraq sulandırma ve béyinleri bunların deyişdirilmesine alışdırma örnekleridir. (Türk—>Azeri Türkü— > Azeri; Türk — > Azerbaycan Türkü—> Azerbaycanlı).
26-“Azerbaycan Edebiyatı” qavramını savunanlar Azerbaycan’ın İran’da bir kültür alanı olduǧunu iddia édirler. Doǧrudur, İran’ın quzéybatısında bir kültür alanı vardır. Ancaq bu kültür alanı Téhran-Erak-Sunqur’dan başlayıp Türkiye-Azerbaycan Réspublikasında biten “Türk kültür alanı”dır. Buranın yuxarıda söylendiyi kimi tekce yarısı Azerbaycan adlanır. Dolayısı ile en azından indilik İran’ın quzéy batısında Azerbaycan adında bir kültür alanı oluşmuş déyildir. Var olan kültür alanı ise “Türk kültür alanı”dır. Buranın özellikle Azerbaycan adlanmayan günéy bölümü (Hemedan, Merkezi, Kürdüstan, Kirmanşah, Qum, Elburz, Téhran, ….) bölgesinde kültür göstergeleri, müzik, …. daha çox Günéy Qafqaz kültür ve kimliyini yansıdan Azerbaycan Réspublikasının kültür ve müzik alanına girmez. Bu “Türk kültür alanı”nı “Türk’den qaç!” Dürtülerle “Azerbaycan kültür alanı” adlandırmaq, temenni ve kéyfi bir adlandırmanın ötesine géçmez.
27-Bir sıra siyâsi aktivistin “Türk” kimi insanların sahib olduqları ve inandıqları köklü milli kimliyi boşlayıp, “Azerbaycan milleti” kimi qebul étmedikleri, Sovyétlerin qondardıǧı coǧrafiya esaslı yéni milli kimlikleri onlara tehmil étmeye qalxışmasının héç bir anlamı yoxdur. Olsaydı Kürdler arasında da “Kürd”, “Kürd dili”, “Kürd edebiyatı” yérine “Kürdüstan milleti”, “Kürdüstan dili” ve “Kürdüstan edebiyatı” kimi adlar dillerden düşmezdi. Ancaq aqlı başında olan héç bir Kürd béle anlamsız ve uşaqca oyunlarla özünü serimez ve xalqını oyalamaz. Be`zen bizim siyâsi aktivistlerin “Her şéyin en iyisini biz bilerik” tutumundan el çekip, çévrelerine baxmaları ve Kürdler kimi milli mucadilede bizden en azı yüz il önde olan xalqların tecrübelerinden öyrenmeleri aqıllıca bir davranış olabiler.
28-Biz her şéyden önce Türk’ük ve bizi bir étnik-milli qurup olaraq birleşdiren de Türklüyümüzdür. Tam bu nedenledir ki İran dévleti ilk başda bizim “Türk” olduǧumuzu danır ve onu yox étmeye çalışdır. Bu, Meşrute dévriminden beri béledir. Bizim sorunumuz Türk milli kimliyimiz ve Türk milli haqlarımızı elde étmek ve qorumaqdır. Türk xalqı var ise ve Türk milli kimliyini qoruyabilmişse, topraǧına da sahib çıxar, ona yurd anlamı da yükler, bu yurdda dévletini de qurar, yurdu ve dévletine istediyi adı da vérer. Türk xalqı yox ise, ya da Türk kimliyini unutursa; bir gün İranlı, bir gün Azeri, bir gün Azerbaycanlı, başqa bir gün başqa bir dona girerse, ve bélece özünü bölüp parçalarsa, bunların héç birini yapabilmez ve yox olup ortadan gétmekden başqa bir aqibeti olamaz.
Sonuc ve özet:
“Azerbaycan Edebiyatı” qavramı Sovyétlerde İstalinist Azerbaycançılıq idéolojisi ve Günéy Qafqazlı “Azerbaycan” adlı yéni bir millet yaratma pırojesinin ürünü ve uzantısıdır. “Türk Edebiyatı”nın anti tézi olan bu qavram, anlamsal ve mentiq açısından yanlış; Türk xalqı, Türk veteni ve “Türk Edebiyatı”nı yox saydıǧı ve böldüyü üçün de siyâsi olaraq koloniyal ve ırqçı bir qavramdır.
“Azerbaycan Edebiyatı” yérine her zaman “Türk Edebiyatı” terkibi işledilmelidir. Belli bir siyâsi vâhid, coǧrafiya veya ölke, bölge, ostan, şeher, kend, lehce, aǧız, él, oymaq, … vurqulanmaq ve deyinilmek istenirse de, o zaman o açıqlayıcı siyâsi vâhid, coǧrafiya, ölke, ostan, şehe, kende, lehce, aǧız, él, oymaq ve …. nin adı “Türk Edebiyatı”ndan ayrıca getirilmelidir:
-Azerbaycan Réspublikası’nda Türk Edebiyatı
-Günéy Azerbaycan Türk Edebiyatı
-İran’da Türk Edebiyatı
-Hemedan Ostanı Türk Edebiyatı
-Iraq’da Türk Edebiyatı
-Günéy İran Türk Edebiyatı
-Suriye Türk Edebiyatı
-Orta İran’ın Türk Edebiyatı
-Xorasan Türk Edebiyatı
-Quzéydoǧu Anadolu Türk edebiyatı
-Sunqur lehceli Türk edebiyatı
-Qaşqay lehcesinde Türk edebiyatı
-Şahıséven éli Türk edebiyatı
……..
-Özbek edebiyatı
-Türkmen edebiyatı
-Uyqur edebiyatı
-Qazaq edebiyatı
-Qırqız edebiyatı
-Tatar edebiyatı
………
Gérçeye Hu!